اعجاز علمى قرآن كريم
منبع:سایت بلاغ
آيةالله محمد هادى معرفت
<اعجاز علمى قرآن»مربوط به اشاراتى است كه ازگوشههاى سخن حق تعالى نمودار گشته و هدف اصلى نبوده است،زيرا قرآن كتابهدايت است و هدف اصلى آن جهتبخشيدن به زندگى انسان و آموختن راهسعادت به او است.از اينرو اگر گاه در قرآن به برخى اشارات علمى بر مىخوريم،از آن جهت است كه اين سخن از منبع سرشار علم و حكمت الهى نشات گرفته و ازسرچشمه علم بىپايان حكايت دارد. قل انزله الذى يعلم السر فى السماوات والارض (1) ،بگو:آن را كسى نازل ساخته است كه راز نهانها را در آسمانها و زمينمىداند»و اين يك امر طبيعى است كه هر دانشمندى هر چند در غير رشتهتخصصى خود سخن گويد،از لا به لاى گفتههايش گاه تعابيرى ادا مىشود كه حاكىاز دانش و رشته تخصص وى مىباشد.همانند آن كه فقيهى درباره يك موضوعمعمولى سخن گويد،كسانى كه با فقاهت آشنايى دارند از تعابير وى در مىيابند كهصاحب سخن،فقيه مىباشد،گرچه آن فقيه نخواسته تا فقاهتخود را در سخنانخود بنماياند.هم چنين است اشارات علمى قرآن كه تراوش گونه است و هدفاصلى كلام را تشكيل نمىدهد.
چند تذكر:پيش از آن كه نمونههايى از اين اشارات علمى ارائه گردد،ضرورتاست كه چند نكته تذكر داده شود:
1- برخى را گمان بر آن است كه قرآن مشتمل بر تمامى اصول و مبانى علومطبيعى و رياضى و فلكى و حتى رشتههاى صنعتى و اكتشافات علمى و غيرهمىباشد و چيزى از علوم و دانستنىها را فرو گذار نكرده است.خلاصه قرآن علاوهبر يك كتاب تشريعى كتاب علمى نيز به شمار مىرود.براى اثبات اين پندارافسانهوار،خواستهاند دلايلى از خود قرآن ارائه دهند،از جمله آيه و نزلنا عليكالكتاب تبيانا لكل شيء (2) ،قرآن را بر تو فرستاديم تا بيانگر همه چيز باشد». ما فرطنا فيالكتاب من شيء (3) ،در كتاب-قرآن-چيزى فرو گذار نكرديم». و لا رطب و لا يابس الافى كتاب مبين (4) ،هيچ خشك و ترى نيست مگر آن كه در كتابى آشكار[ثبت]است».
در حديثى از عبد الله بن مسعود آمده:<من اراد علم الاولين و الآخرين فليتدبرالقرآن (5) ،هر كه علوم گذشتگان و آيندگان را خواهان باشد،همانا در قرآن تعمقنمايد».
اگر اين گمان از جانب برخى سرشناسان (6) مطرح نگرديده يا به آنان نسبت دادهنشده بود،متعرض آن نگرديده در صدد نقد آن بر نمىآمديم،زيرا سستى دلايل آنآشكار است.
اولين سؤال كه متوجه صاحبان اين پندار مىشود آن است كه از كجا و چگونهاين همه علوم و صنايع و اكتشافات روز افزون از قرآن استنباط شده،چرا پيشينيان بهآن پى نبرده و متاخرين نيز به آن توجهى ندارند؟!
ديگر آن كه آيات مورد استناد با مطلب مورد ادعا بى گانه است.زيرا آيه سورهنحل در رابطه با بيان فراگير احكام شريعت است.آيه در صدد اتمام حجتبركافران است كه روز رستاخيز هر پيامبرى با عنوان شاهد بر رفتار امتهاى خودبر انگيخته مىشود و پيامبر اسلام نيز شاهد بر اين امت مىباشد،زيرا كتاب وشريعتى كه بر دست او فرستاده شده كامل بوده و همه چيز در آن بيان شده است وجئنا بك شهيدا على هؤلاء.و نزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شيء و هدى و رحمة و بشرىللمسلمين (7) .يعنى جاى نقص و كاستى در بيان وظايف و تكاليف شرعى باقىنگذارديم،تا هدايت و رحمت و بشارتى باشد براى مسلمانان.لذا با ملاحظه شاننزول و مخاطبين مورد نظر آيه و نيز صدر و ذيل آيه،به خوبى روشن است كهمقصود از<تبيانا لكل شىء»همان فراگيرى و جامعيت احكام شرع است.
اصولا شعاع دائره مفهوم هر كلام،با ملاحظه جاى گاهى كه گوينده در آن قرارگرفته،مشخص مىگردد.مثلا محمد بن زكريا كه كتاب<من لا يحضره الطبيب»رانگاشت و ياد آور شد كه تمامى آن چه مورد نياز است در اين كتاب فراهم ساختهاست،از جاى گاه يك پزشك عالى مقام سخن گفته است،لذا مقصود وى از تمامىنيازها،در چار چوب نيازهاى پزشكى است.بر همين شيوه مرحوم صدوق كتاب<من لا يحضره الفقيه»را تاليف نمود،تا مجموع نيازهاى در محدوده فقاهت راعرضه كند.هم چنين است آن گاه كه خداوند بر كرسى تشريع نشسته،در رابطه باكتب و شرايع نازل شده بر پيامبران،چنين تعبيرى ايفا كند كه صرفا به جامعيتجنبههاى تشريعى نظر دارد!
همين گونه است آيه ما فرطنا فى الكتاب من شيء (8) اگر مقصود از<كتاب»قرآنباشد.در صورتى كه ظاهر آيه چيز ديگر است و مقصود از كتاب،كتاب تكوين و دررابطه با علم ازلى الهى است.آيه چنين است: و ما من دابة فى الارض و لا طائر يطيربجناحيه الا امم امثالكم.ما فرطنا فى الكتاب من شيء ثم الى ربهم يحشرون (9) .يعنى ماهمه موجودات و آفريدهها را زير نظر داريم و هيچ چيز بيرون از علم ازلى ما نيستو سرانجام همه موجودات به سوى خدا است.
آيه و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو و يعلم ما فى البر و البحر و ما تسقط من ورقة الا يعلمها و لا حبة فى ظلمات الارض و لا رطب و لا يابس الا فى كتاب مبين (10) ،در اينجهت روشنتر است،كه همه موجودات و رفتار و كردارشان در علم ازلى الهى ثبتو ضبط است و حضور بالفعل دارد.
و اما حديث ابن مسعود،صرفا در رابطه با علومى است كه وى با آن آشنايىداشته و آن،علوم و معارف دينى است و مقصود از اولين و آخرين،سابقين ولا حقين انبيا و شرايع آنان مىباشد،كه تمام آن چه در آنها آمده در قرآن فراهماست.
2- دومين نكته آن كه به كارگيرى ابزار علمى براى فهم معانى قرآنى،كارى بسدشوار و ظريف است،زيرا علم حالت ثبات ندارد و با پيش رفت زمان گسترش ودگرگونى پيدا مىكند و چه بسا يك نظريه علمى-چه رسد به فرضيه-كه روزگارىحالت قطعيتبه خود گرفته باشد،روز ديگر هم چون سرابى نقش بر آب،محو ونابود گردد.لذا اگر مفاهيم قرآنى را با ابزار ناپايدار علمى تفسير و توجيه كنيم،بهمعانى قرآن كه حالت ثبات و واقعيتى استوار دارند،تزلزل بخشيده و آن را نااستوارمىسازيم.خلاصه،گره زدن فرآوردههاى دانش با قرآن،كار صحيحى به نظرنمىرسد.
آرى اگر دانش مندى با ابزار علمى كه در اختيار دارد و قطعيت آن برايش روشناست،توانست از برخى ابهامات قرآنى-كه در همين اشارهها نمودار است-پردهبردارد،كارى پسنديده است.مشروط بر آن كه با كلمه<شايد»نظر خود را آغاز كند وبگويد:شايد-يا به احتمال قوى-مقصود آيه چنين باشد،تا اگر در آن نظريه علمىتحولى ايجاد گردد،به قرآن صدمهاى وارد نشود،صرفا گفته شود كه تفسير او اشتباهبوده است.
ما در اين بخش از اعجاز قرآنى،با استفاده از برخى نظريههاى قطعى علم منقولاز دانشمندان مورد اعتماد،سعى در تفسير برخى اشارات علمى قرآن نمودهايم.
اما به اين نكته بايد توجه داشت كه هرگز نبايد ميان ديدگاههاى استوار دين وفراوردههاى ناپايدار علم،پيوند ناگسستنى ايجاد نمود.
3- نكته سوم،آيا تحدى-كه نمايانگر اعجاز قرآن است-جنبه علمى قرآن را نيزشامل مىشود؟بدين معنا كه قرآن آن گاه كه تحدى نموده و هم آورد طلبيده،آيا بهاين گونه اشارات علمى نيز نظر داشته است؟يا آن كه بر اثر پيش رفت علم و پى بردنبه برخى از اسرار علمى كه قرآن به آنها اشارتى دارد،گوشهاى از اعجاز اين كتابآسمانى روشن شده است.به عبارتى ديگر پس از آن كه دانش مندان با ابزار علمى كهدر اختيار داشتند توانستند از اين گونه اشارات علمى كه تا كنون حالت ابهام داشته،پرده بردارند و در نتيجه به گوشهاى از احاطه صاحب سخن(پروردگار)پى ببرند ودريابند كه چنين سخنى يا اشارتى در آن روزگار،جز از پروردگار جهان امكان صدورنداشته و بدين جهت مساله اعجاز علمى قرآن مطرح گرديده است!
برخى برهمين عقيدهاند،كه اين گونه اشارات علمى دليل اعجاز مىتواند باشد.
ولى تحدى به آن صورت نگرفته است،چون روى سخن در آيات تحدى با كسانىاست كه هرگز با اين گونه علوم آشنايى نداشتهاند. بر اين مبنا قرآن در جهت علمىهمانند ديگر كتب آسمانى است،كه صورت تحدى به خود نگرفتهاند،گرچهاشارات علمى دليل اعجاز مىتوانند باشند (11) .
ولى اين طرز تفكر از آن جا نشات گرفته كه گمان بردهاند روى سخن در آياتتحدى تنها با عرب معاصر نزول قرآن بوده است،در حالى كه قرآن مرحله به مرحلهاز محدوده زمانى عصر خويش فراتر رفته و دامنه تحدى را گسترش داده است،نهتنها عرب بلكه تمامى بشريت را براى ابديتبه هم آوردى فرا خوانده است.
يكى از آيات تحدى كه در سوره بقره است و پس از ظهور و گسترش اسلام درمدينه نازل گشته،تمامى مردم را مورد خطاب قرار داده است،پس از خطاب يا ايهاالناس اعبدوا ربكم الذى خلقكم و الذين من قبلكم لعلكم تتقون -با فاصله يك آيهمىفرمايد: و ان كنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسورة من مثله و ادعوا شهداءكممن دون الله ان كنتم صادقين.فان لم تفعلوا و لن تفعلوا... (12) همه مردم مخاطب قرارگرفتهاند،تا چنان چه ترديدى در رابطه با صحت وحى قرآنى در دلهاى شان راهيافته،آزمايش كنند آيا مىتوانند حتى يك سوره همانند قرآن بياورند؟هرگزنتوانسته و نخواهند توانست.
آيه قل لئن اجتمعت الانس و الجن على ان ياتوا بمثل هذا القرآن لا ياتون بمثله و لو كانبعضهم لبعض ظهيرا (13) آب پاكى را بر دست همه ريخته،تمامى انس و جن را به نحوجمعى-كه عموم افرادى و ازمانى هر دو را شامل مىشود (14) -مورد تحدى قرارداده است و اعلام كرده كه اگر همه انسانها و پريان پشت در پشت هم بكوشند تاهم چون قرآنى بياورند نخواهند توانست.
اكنون مىپرسيم كه اين گونه گسترش در دامنه تحدى-كه همه انسانها را در همهسطوح و در طول زمان شامل گرديده است-آيا نمىتواند دليل آن باشد كه همهجوانب اعجاز قرآنى،هر كدام به فراخور حال مخاطب خاص خود،مورد تحدىقرار گرفته باشند؟به سادگى نمىتوان از كنار اين احتمال گذشتيا آن راناديده گرفت!
نمونههايى از اشارات علمى
در قرآن از اين گونه اشارات علمى و گذرا بسيار است.برخى از اين اشارات از ديرزمان و برخى در ساليان اخير با ابزار علم روشن شده و شايد بسيارى ديگر را گذشتزمان آشكار سازد.دانش مندان-به ويژه در عصر حاضر-در اين باره بسياركوشيدهاند،گرچه افرادى به خطا رفته ولى بسيارى نيز موفق گرديدهاند.نمونههايىاز اين گونه اشارات در بخش اعجاز علمى قرآن در كتاب<التمهيد»ج 6 آمده است،در اين جا به جهت اختصار به چند نمونه بسنده مىكنيم:
رتق و فتق آسمانها و زمين
او لم ير الذين كفروا ان السماوات و الارض كانتا رتقا ففتقناهما (15) <رتق»به معناى<بههم پيوسته»و<فتق»به معناى<از هم گسسته»است.در اين آيه آمده است كهآسمانها و زمين به هم پيوسته بودهاند و سپس از هم گسسته شدند.
مفسران در اين پيوسته بودن و گسسته شدن زمين و آسمانها اختلاف نظرداشتهاند.بيشتر بر اين نظر بودهاند كه مقصود از به هم پيوستگى و گسسته شدن،همان گشوده شدن درهاى آسمان و ريزش باران است، ففتحنا ابواب السماء بماءمنهمر (16) ،پس درهاى آسمان را با آبى ريزان گشوديم».و نيز شكافتن زمين و روييدنگياه،چنان چه مىفرمايد: ثم شققنا الارض شقا فانبتنا فيها حبا (17) ،زمين را شكافتيم وپس در آن،دانه رويانيديم».علامه طبرسى گويد:<و اين معنا از دو امام(ابو جعفرباقر و ابو عبد الله صادق عليهما السلام روايتشده است (18) ،در<روضه كافى»روايتى ضعيفالسند از امام باقر عليه السلام است (19) و در تفسير قمى روايتى كه اتصال سندى ندارد ازامام صادق عليه السلام روايتشده است (20) .
تفسير ديگرى در اين باره شده كه آسمانها و زمين ابتدا به هم پيوسته بودندسپس از هم جدا گشته و به اين صورت در آمدهاند. چنان چه در سوره<فصلت»
مىخوانيم: ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او كرها قالتااتينا طائعين.فقضاهن سبع سماوات (21) ، [خداوند]هنگامى كه به آفرينش آسمان روىآورد،آسمانها به صورت دودى-توده گازى-بودند.آن گاه به زمين و آسمان فرمانداد كه به صورت جدا از هم حضور يابند-چه بخواهند و چه بخواهند-(يعنى يكفرمان تكوينى بود)،آنها[به زبان حال]گفتند:فرمان پذير آمديم.سپس هفتآسمان را اين چنين استوار ساخت».
مطلب مذكور در آيه فوق مبين يك حقيقت علمى است كه دانش روز،كم و بيشبه آن پى برده است و آن اين است كه منشا جهان مادى به صورت يك توده گازىبوده است.بدين ترتيب واژه<دخان»در كلمات عرب،دقيقترين تعبير از مادهنخستين ساختار جهان است.
مولا امير مؤمنان-مكررا-در نهج البلاغه به همين حقيقت علمى كه آيه كريمه بهآن اشارت دارد،تصريح فرموده است.در اولين خطبه نهج البلاغه-كه دربارهآفرينش جهان است-مىخوانيم:<ثم انشا سبحانه فتق الاجواء و شق الارجاء وسكائك الهواء...ثم فتق ما بين السماوات العلى فملاهن اطوارا من ملائكته،سپسخداوند فضاهاى شكافته و كرانههاى كافته و هواى به آسمان و زمين راه يافته راپديد آورد...آن گاه ميان آسمانهاى زبرين را بگشود و از گونه گون فرشتگان پرنمود».در خطبه 211 مىفرمايد:<ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها،آنها را از همشكافت پس از آن كه به هم پيوسته بودند».
علامه مجلسى-در شرح روضه كافى-پس از نقل دو روايتسابق الذكرمىفرمايد:<اين دو روايت،بر خلاف آن چيزى است كه از مولا امير مؤمنان عليه السلامرسيده است» (22) .در اين باره تفصيلا سخن گفتهايم (23) .
نقش كوهها در استوارى زمين
در نه جاى قرآن از كوهها با تعبير<رواسى»ياد شده است (24) و جعلنا فى الارضرواسى ان تميد بهم (25) ،و كوهها را در زمين پا بر جا و استوار نهاديم تا مبادا[زمين]آنان[مردم]را تكان دهد و بلرزاند».
اساسا تعبير از كوهها به<رواسى»بدان جهت است كه<ثابتهايى»هستند كه برريشههاى مستحكم استوار مىباشند و از ماده<رست السفينة»گرفته شده،به معناىلنگر انداختن كشتى است كه به وسيله اين لنگرها در تلاطم آبهاى دريا استوار وپا بر جا مىماند.از اين رو،كوهها هم چون لنگرهايى هستند كه زمين را در گردشها وچرخشهاى خود،از لرزش و تكان باز مىدارد.
هم چنين از كوهها به<اوتاد»تعبير شده،به معناى ميخها،كه زمين را از هم پاشىو فرو ريزى نگاه مىدارد و الجبال اوتادا (26) .
مولا امير مؤمنان در اين زمينه گفتارى دارد،كه به خوبى تعابير اعجاز گونه قرآن راروشن مىسازد.مىفرمايد:
<و جبل جلا ميدها،و نشوز متونها و اطوادها،فارساها فى مراسيها،و الزمهامقراراتها.فمضت رؤوسها فى الهواء،و رست اصولها في الماء.فانهد جبالها عنسهولها،و اساخ قواعدها فى متون اقطارها و مواضع انصابها.فاشهق قلالها،و اطالانشازها،و جعلها للارض عمادا، و ارزها فيها اوتادا.فسكنت على حركتها من انتميد باهلها،او تسيخ بحملها،او تزول عن مواضعها.فسبحان من امسكها بعدموجان مياهها (27) ،هم راه با سرشتن صخرههاى بزرگ زمين و بر آمدن دل اين صخرههاو قلههاى بلند سر به فلك كشيده،در جاى گاههاى خود استواريشان بخشيد.پسقلهها را در هوا به بلندا برد و ريشههاى شان را در آب فرو كشيد.بدين سان خداوندكوهها را با بلنداشان از دشتها جدا ساخت و پايههاى شان را چونان ريشه درختاندر زمينهاى پيرامون و مواضع نصبشان،در اعماق زمين نفوذشان داد.كوهها را باقلههايى بس بلند و سلسلههايى به هم پيوسته و دراز،تكيهگاه زمين ساخت وچونان ميخها بر آن بكوفت. چنين است كه زمين به رغم حركات گوناگونى كه دارد،براى ساكنانش از لرزش و تكان نگاه داشته شد و از فرو در كشيدن بار خود، بازداشته شد و از لغزش از جاى گاه خود در امان ماند.پس بزرگ استخداوندى كهزمين را به رغم تلاطم امواج خروشان آبهاى آن،چنين استوار نگاه داشت».
در بخشى از اين گفتار درربار آمده:<زمين به رغم حركتهاى خود از لغزش ولرزش و فرو پاشيدگى نگاه داشته شد.»از اين گفتار سه نكته به دست مىآيد:
1- زمين داراى حركتهاى گوناگون است،ولى به رغم اين حركتها آرامش وتعادل خود را حفظ كرده است.
2- پوسته زمين مستحكم است و از هم نمىگسلد و لايههايش گسسته نمىشود،تا ساكنان و بارهايش را در درون خود فرو نكشد.
3- زمين در حركت وضعى و انتقالى و برخى حركتهاى ديگر،آرام و استواراست و از مدارهايى كه به طور منظم در آن مىگردد، بيرون نمىافتد.
اين گونه نكتهها امروزه مورد تاييد اكتشافات و پژوهشهاى علمى قرارگرفته است.اين اثر بزرگ كوهها-كه حيات را بر پهناى زمين ميسر ساخته استبه دليل آن است كه سلسله كوههاى پراكنده در پوسته سخت زمين،همانند كمربندزنجيرهاى اطراف زمين را در بر گرفتهاند.
اكنون بهتر مىتوانيم به ظرافت و دقت فرموده امام عليه السلام در خطبه يكم نهج البلاغهپى ببريم،كه به جاى كلمه جبال(كوهها) واژه صخور(صخرهها)را به كار برده<و وتدبالصخور ميدان ارضه،و به كوههاى گران،زمين را ميخ كوب نموده به آن استوارىبخشيده است».اين گفتار،تفسير آيه فوق الذكر است و جعلنا فى الارض رواسى انتميد بهم (28) .امام عليه السلام جنبه<صخرهاى»بودن كوهها را در جهت استحكام و استوارىمرتبط مىداند.
سلسله كوههاى سنگى-با پستى و بلندىهايى كه دارند-نقش بزرگى در تعادلزمين و ثبات اجزا و استوارى پوسته آن دارند تا اين كوهها با وجود شعلهور بودندرون و التهاب گداختههاى آن،درهم شكسته و لرزان نشوند.
آشنايان با علوم طبيعى مىدانند كه زمين با حلقههايى از سلسله كوهها،محاصرهشده است و اين امر عامل حفظ بيشتر ثبات زمين مىباشد.حكمت و چگونگىارتباط اين سلسله كوهها با يك ديگر و جهت امتداد آنها نيز بر طبيعى دانان پوشيدهنيست.اين سلسله كوهها بر اساس نظمى بديع و محكم و توجه بر انگيز،زمين را بهشكل حلقههايى كوهستانى در آورده است كه از چهار طرف آن را در بر گرفتهاند.
وقتى به نقشه طبيعى زمين نظر مىافكنيم،ناهم وارىهاى زمين را به روشنىمشاهده مىكنيم و مىبينيم سلسله كوهها به طور عموم در طول هر قاره امتدادمىيابد.گويا اين كوهها ستون فقرات قارهها هستند.
هنگامى كه به شبه جزيرههاى هر قاره مىنگريم سلسله كوهها را در طولانىترينشكل ممكن امتداد يافته مىيابيم.در طول جزاير كوهستانى-بزرگ يا كوچك-نيزسلسله كوههايى يافت مىشود.
امروزه با سير و مطالعه در بستر درياها و اقيانوسها به طور يقين ثابتشده استكه بيشتر جزيرهها و ارتفاعات آنها در حقيقت دامنه و امتداد سلسله كوهها وجزئى از آنها هستند،به اين صورت كه قسمتى از آن كوهها در آب درياها فرو رفته وپوشيده شده و بخشى ديگر همانند جزيرهها،بر سطح آب آشكار است.
بنابر اين تمام قارهها به وسيله سلسله كوهها و از طريق خشكى يا دريا به يك ديگرمتصلاند.جالب توجه استبدانيم،حلقهاى از سلسله كوهها در زير دريا و درنزديكى ساحل شمالى قارههاى سه گانه شمالى قرار دارد كه كاملا اقيانوس منجمدشمالى را در بر گرفته است و بسيارى از جزيرههاى حاشيه اين ساحلبرجستگىهاى آن سلسله كوهها هستند.
يعنى در قطب جنوب نيز حلقه ديگرى از سلسله كوهها قرار دارد كه قطبمنجمد جنوب را در بر گرفته است.بين دو حلقه ياد شده حلقههاى ديگر سلسلهكوهها كه در طول قارهها و اقيانوسها از شمال تا جنوب امتداد دارد پيوندى محكمايجاد كرده است.گويى اين سلسله كوهها،چار چوبهايى مشبك هستند كه پنجهدر دست آويز زمين زدهاند و از متلاشى شدن و تجزيه و پراكندگى ذرات زمين درفضا جلوگيرى مىكنند.
از جهت ديگر،درون زمين شعلهور است.آتش بر افروخته و زبانهدار وخشمگينى در درون زمين شعلهور است،گويى نزديك است از خشم به جوش وخروش آيد و اگر ضخامت و سختى پوسته زمين نبود،اين آتش بر افروخته زمين رادرهم مىريخت.زمين لرزهها و آتش فشانهايى كه گه گاه مشاهده مىشود بخشىناچيز از التهاب و فوران آتش درونى زمين است.
سختى و ضخامت پوسته روى زمين-كه از دير باز سرد مانده است-از فوراندرون بر افروخته زمين مانع مىشود و اگر سختى و صلابت پوسته زمين نبود،لرزشهاى شديد و مستمر تمام زمين را فرا مىگرفت.اگر خداوند زمين را نگهنمىداشت و آرامش نمىبخشيد،زمين ساكنانش را در خود فرو مىكشيد واطرافش شكافته مىشد و همه چيز در هم فرو مىريخت.اما خداوند آسمان وزمين را نگاه مىدارد تا از استوارى كه دارند نلغزند ان الله يمسك السماوات و الارض ان تزولا (29) .
ملاحظه مىشود كه كوهها صخرههاى كوهستانى سلسله وارى هستند كه زمين رااحاطه كرده اثر مستقيمى بر توازن زمين دارد و جلوى لرزش آن را مىگيرد،به علاوهسختى اين پوسته در بر گيرنده زمين جلوى اشتعال درونى زمين را نيز مىگيرد،كه دركلام مولا امير مؤمنان عليه السلام به اين حقايق آشكار(از ديدگاه علم روز)اشارت فرمودهاست (30) .
دشوارى تنفس با افزايش ارتفاع
و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كانما يصعد فى السماء (31) .
در اين آيه از سختى و دشوارى زندگى گم راهان سخن مىگويد و آنان را به كسىتشبيه مىكند كه در حال صعود به لايههاى بالايى جو است و در اثر اين صعوددچار تنگى نفس و فشار سختبر سينه خود مىگردد.
مفسران پيشين در وجه تشبيه،در آيه فوق اختلاف نظر دارند.برخى بر اين باوربودهاند كه مقصود تشبيه به كسى است كه بيهوده مىكوشد تا پرواز كند و مانندپرندگان در آسمان به پرواز در آيد،چون اين كار برايش مقدور نيست ناراحتمىشود و از شدت ناراحتى نفس كشيدن بر او دشوار مىگردد.
برخى گفتهاند كه اين تشبيه همانند حالتى است كه درختان نو نهال بخواهند درجنگلهاى انبوه رشد يابند،اما درختان كهن سر درهم كرده راه سر بر افراشتن رامسدود مىكنند و اين درختان تازه رشد به سختى و دشوارى راه خود را به فضاىآزاد باز مىكنند. مطالبى از اين قبيل گفته شده كه هيچ كدام مفهوم آيه را به خوبىروشن نمىسازد.
ولى امروزه با پى بردن به پديده فشار هوا در سطح زمين و تناسب آن با فشاردرجه خون از داخل بدن،كه موجب تعادل فشار بيرونى و درونى است،وجه تشبيهدر آيه بهتر روشن شده و تا حدودى از ابهامات تفاسير پيشين كاسته شده است.
اشتباه مفسران پيشين در اين بوده كه از تعبير<يصعد فى السماء»با تشديد صاد وعين و به كار بردن<فى»-كوشش براى صعود به آسمان فهميدهاند.در صورتى كه اگراين معنا مقصود بود،بايستى واژه<الى»را به جاى<فى»به كار مىبرد.ديگر آن كه<يصعد»-از نظر لغت-مفهوم<صعود»و بالا رفتن را نمىدهد،بلكه كاربرد اين لفظاز باب تفعل<تصعد»-براى افاده معناى به دشوارى افتادن مىباشد به گونهاى كه ازشدت احساس سختى،نفس در سينه تنگ شود.در لغت<تصعد نفسه»به معناى بهدشوارى نفس كشيدن و تنگى سينه و احساس درد و رنج است.واژههاى<صعود»و<صعد»بر دامنههاى صعب العبور اطلاق مىشود و براى هر امر دشوار بسيارسختى به كار مىرود.در سوره جن آمده: و من يعرض عن ذكر ربه يسلكه عذاباصعدا (32) ،و هر كه از ياد پروردگار خود روى گرداند،او را در عقوبت دشوارى درمىآورد».در سوره مدثر نيز آمده: سارهقه صعودا (33) ،او را به سختترين عقوبتىدچار مىسازم».
از اين رو معناى<كانما يصعد فى السماء»چنين مىشود:او مانند كسى است كه درلايههاى مرتفع جو،دچار تنگى نفس و سختى و دشوارى فراوان گشته است.درواقع كسى كه خدا را از ياد برده-در زندگى-مانند كسى است كه در لايههاى بالايىجو قرار دارد و دستخوش درد و رنج و سختى تنفس است.لذا از اين تعبير(اعجازگونه)به خوبى به دست مىآيد كه اگر كسى در لايههاى فوقانى جو فاقد وسيلهحفاظتى باشد،دچار چنين دشوارى و تنگى نفس مىگردد.اين جز با اكتشافاتعلمى روز قابل فهم نيست،كه در آن روزگار براى بشريت پوشيده بوده است.
پيشينيان بر اين عقيده بودهاند كه هوا فاقد وزن است،تا سال 1643 م كه وسيلههوا سنجى بر دست<توريچلى»(1608-1647)اتراع گرديد (34) و بدين وسيله پىبردند كه هوا داراى وزن است.هم چنين پى بردند كه هوا تركيبى از گازهاىمخصوصى است كه هر يك وزن مشخصى دارد و مىتوان وزن هوا را در هر كجا بامقدار فشارى كه وارد مىآورد،سنجيد و هر چه از سطح دريا بالا رويم از اين فشاركاسته مىشود.اكنون به دست آمده كه فشار هوا در سطح دريا،معادل ثقل لولهعمودى جيوه به ارتفاع 76 سانتىمتر است. همين فشار در سطح دريا بر بدن انسانوارد مىشود.ولى در ارتفاع 5 كيلومتر از سطح دريا،اين فشار به نصف كاهشمىيابد.پس هر چه بالاتر رود،اين فشار به طور معكوس پايين مىآيد،به ويژه درلايههاى بالاى هوا كه تراكم هوا به گونه فاحشى پايين مىآيد و رقيق مىگردد.
در واقع نيمى از گازهاى هوايى،يعنى تراكم پوشش هوايى چه از لحاظ وزن وچه از لحاظ فشار،در ميان از سطح دريا تا ارتفاع 5 كيلومتر واقع گرديده و سه چهارمآن تا ارتفاع 12 كيلومتر مىباشد.ولى موقعهى كه به ارتفاع 80 كيلومتر برسيم،وزنهوا تقريبا به 20000/1 پايين مىآيد.به وسيله شهابهاى آسمانى به دست آمده كهتراكم هوا تقريبا تا حدود ارتفاع 350 كيلومتر است،زيرا از فاصله 350 كيلومترىسنگهاى آسمانى بر اثر اصطكاك و بر خورد با ذرات هوا ملتهب و شعلهورمىگردند (35) .
هوا سنگينى و فشار خود را از تمامى جوانب بر بدن ما وارد مىسازد،ولى مافشار و سنگينى آن را احساس نمىكنيم،زيرا فشار خون عروق بدن ما معادل فشارهوا است و هر دو فشار خارج و داخل بدن متعادل مىباشند.ليكن موقعى كه انسانبر كوههاى بلند بالا مىرود و فشار هوا كم مىشود،اين تعادل بر هم خورده،فشارداخلى از فشار خارجى بيشتر مىشود.اگر رفته رفته فشار هوا كاهش يابد،گاه خوناز منافذ بدن بيرون مىزند.اولين احساسى كه به انسان در آن هنگام رخ مىدهد،سنگينى بر دستگاه تنفسى است كه بر اثر فشار خون بر عروق تنفسى تحميلمىشود و مجراى تنفس را تنگ كرده و موجب دشوارى تنفس مىگردد (36) .
آب منشا حيات
و جعلنا من الماء كل شيء حى (37) .پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرموده:<كل شيء خلق منالماء» (38) .
طبق آيه فوق و فرموده پيامبر،همه موجودات منشا هستى خود را از آبگرفتهاند.مرحوم صدوق از جابر بن يزيد جعفى-كه از بزرگان تابعين (39) به شمارمىرود-از امام باقر عليه السلام پرسشهايى دارد،از جمله در رابطه با آغاز آفرينش جهانمىپرسد.امام در جواب مىفرمايد:<اول شيء خلقه من خلقه،الشيء الذى جميعالاشياء منه،و هو الماء (40) ،نخستين آفريدهاى كه خدا خلق كرد،چيزى است كهتمامى اشيا از آن است و آن آب است».
مرحوم كلينى در روضه كافى روايتى از امام باقر عليه السلام آورده كه در جواب مرد شامىفرموده:<نخست آن چيزى را آفريد كه همه چيزها از آن است و آن چيز كه همه اشيااز آن آفريده شده،آب است.در نتيجه خدا نسب هر چيزى را به آب مىرساند،ولىبراى آب نسبى كه بدان منسوب شود قرار نداد» (41) .
هم چنين محمد بن مسلم-كه شخصيتى عالى قدر به شمار مىرود-ازامام صادق عليه السلام چنين روايت كرده است:<كان كل شيء ماء،و كان عرشه علىالماء» (42) .
آيه شريفه: و هو الذى خلق السماوات و الارض فى ستة ايام و كان عرشه على الماء (43) ،و او است كه آسمانها و زمين را در شش هنگام آفريد و عرش[تدبير]او[پيش ازآن]بر آب بود»،دلالت دارد كه پيش از پيدايش جهان هستى،از آسمانها گرفته تازمين،آب پديد آمده است،زيرا در تعبير<و كان عرشه على الماء»واژه<عرش»كنايه ازعرش تدبير و منظور،علم خداى متعال استبه همه مصالح و شايستگىها وبايستگىهاى هستى،در برههاى كه جز آب چيزى نبوده است.در نتيجه آيه كنايه ازآن است كه خداى تعالى بود و هيچ چيز با او نبود،و خداوند پيش از آفرينش جهانابتدا آب،سپس همه مخلوقات را از آب آفريد.
قرآن كريم در چند جا اشاره دارد كه ريشه زندگى،هم در منشا و پيدايش و هم درصحنه هستى و تداوم حيات،همه از آب است. مىفرمايد:
و جعلنا من الماء كل شيء حى (44) ،هر چيز زندهاى را از آب پديد آورديم».
و الله خلق كل دابة من ماء (45) ،خدا هر جنبندهاى را از آب آفريد».
درباره انسان مىگويد:
و هو الذى خلق من الماء بشرا (46) ،و او است كه از آب بشرى آفريد».
مقصود از اين آب همان آبى است كه سر منشا همه موجودات است چنان چه درآيات فوق آمده،يا منظور از آب،نطفه است چنان چه در آيه خلق من ماء دافق (47) ،[آدمى]از آبى جهنده آفريده شد». الم نخلقكم من ماء مهين (48) ،مگر شما را از آبىپست نيافريديم؟». مقصود از<پست»بد بو و نفرت آور،بر حسب ظاهر است.ولىبيشتر مفسرين بر اين عقيدهاند كه منظور از<ماء»همان پديده نخستين است<اولما خلق الله الماء (49) ،نخستين چيزى كه خدا آفريد آب بود»،كه تمامى پديدهها از آنريشه گرفتهاند،زيرا بذر نخستين موجود زنده تنها از آب پاشيده شد،همان بذراوليهاى كه به صورت حيوان ساده تك سلولى(آميپ)شكل گرفت و به سوىجان دارانى كه اعضاى پيچيده با بيش از يك ميليون سلول پيش رفت كرد.
اما چگونگى پيدايش حيات-در آب اقيانوسها،درياها و باتلاقها-از نكاتمبهمى است كه هنوز علم تجربى بدان دست نيافته است. از اين رو است كه تئورىتكامل جان داران-به هر شكل و فرضيهاى كه تا كنون مطرح شده-به بررسى مرحلهپس از پيدايش نخستين سلول زنده پرداخته است،اما برهه پيش از آن هنوز مجهولمانده است.همين اندازه معلوم گشته كه حيات به اراده الهى-كه بر تمامى مقدراتهستى چيره است-به وجود آمده است و اين امر مسلمى است كه از پذيرش آنگريزى نيست،زيرا كه هم تسلسل باطل است و هم خود آفرينى محال.دانش تجربىروز هم خود آفرينى را باطل مىشناسد (50) .
پوشش هوايى حافظ زمين
و جعلنا السماء سقفا محفوظا و هم عن آياتها معرضون (51) ،و آسمان را سقفى محفوظ[بر فراز زمين]قرار داديم،كه اينان از نشانههاى آن روى گردانند».
گرد زمين را پوشش هوايى ضخيمى فرا گرفته،كه عمق آن به 350 كيلومترمىرسد.هوا از گازهاى<نيتروژن»-به نسبت 03/78 درصد و<اكسيژن»به نسبت99/20 درصد و اكسيد كربن به نسبت 04/0 درصد و بخار آب و گازهاى ديگر بهنسبت 94/0 درصد تركيب يافته است.اين پوشش هوايى با اين حجم ضخيم و بااين نسبتهاى گازى فراهم شده در آن،هم چون سپرى آسيب ناپذير،زمين را دربر گرفته و آن را از گزند سنگهاى آسمانى كه به حد وفور (52) به سوى زمين مىآيند و ازهمه اطراف،تهديدى هول ناك براى ساكنان زمين به شمار مىروند،حفظ كردهزندگى را بر ايشان امكان پذير مىسازد.
فضا انباشته از سنگهاى پراكندهاى است كه بر اثر از هم پاشيدگى ستارههاىمتلاشى شده به وجود آمدهاند.از اين سنگها به صورت مجموعههاى بزرگ وفراوانى پيرامون خورشيد در گردشند و روزانه تعداد زيادى از اين سنگها موقعنزديك شدن به كره زمين به وسيله نيروى جاذبه به سمت زمين كشيده مىشوند.اينسنگها برخى بزرگ و برخى كوچك و با سرعتى حدود(60-50) كيلومتر در ثانيهبه سوى زمين فرود مىآيند،كه سرعتى فوق العاده است.ولى هنگامى كه وارد لايههوايى مىشوند در اثر سرعت زياد و اصطكاك فوق العاده با ذرات هوا،داغ شده شعلهور مىشوند و در حال سوختن يك خط نورى ممتد به دنبال خود ترسيممىكنند و به سرعت محو و نابود مىشوند كه به نام شهاب سنگ شناخته شدهاند.
برخى از اين سنگ پرتابها آن اندازه بزرگاند،كه از لايه هوايى گذشته،مقدارى ازآن به صورت سنگهاى سوخته با صداى هول ناكى به زمين اصابت مىكند.
اين خود از آثار رحمت الهى است كه ساكنان زمين را از آسيب پرتابهاىآسمانى فراوان در امان داشته و پوششى بس ضخيم آنان را از گزند آفاتگرداگردشان محفوظ داشته است كه اگر چنين نبود،امكان حيات بر روى كره زمينميسر نبود.علاوه در مورد پوشش اطراف زمين وجود لايه ازن از اهميتبالايىبرخوردار است.اين لايه كه در اثر رعد و برق به وجود مىآيد،زمين را در برابرپرتوهاى مضر كيهانى محافظت مىكند.اگر اين لايه نبود حيات روى زمين ممكننمىشد.كه تفصيل آن در جاى خود آورده شده است.پس هم واره بايد گفت:
سبحان الذى سخر لنا هذا و ما كنا له مقرنين (53) .
1- نحل 16:89.
2- انعام 6:38.
3- انعام 6:59.
4- غزالى،احياء العلوم باب 4،آداب تلاوة قرآن،ج 1،ص 296.
5- مانند ابو الفضل مرسمى(متوفاى 655).و ابو بكر معروف به ابن العربى معافرى(متوفاى 544).و شايدظاهر كلام ابو حامد غزالى و زركشى و سيوطى نيز همين باشد،البته قابل تاويل نيز مىباشد.كه در مقدمه ج 6 التمهيد آوردهايم.
6- نحل 16:89.
7- انعام 6:38.
8- همان.
9- انعام 6:59.
10- ر.ك:دكتر احمد ابو حجر،التفسير العلمى للقرآن فى الميزان،ص 131.
11- آيات شماره 21 و 23 و 25.
12- اسراء 17:88.
13- اين يك اصطلاح اصولى است و مقصود همه افراد در طول زمان مىباشد.
14- انبيا 21:30.
15- قمر 54:11.
16- عبس 80:27-26.
17- مجمع البيان،ج 7،ص 45.
18- كافى شريف،ج 8،ص 95،شماره 67 و ص 120،شماره 93.
19- تفسير قمى،ج 2،ص 70.
20- فصلت 41:12-11.
21- مرآة العقول،ج 25،ص 232.در نتيجه دو روايتسابق الذكر به جهت ضعف سند،قابل استناد نيستند.تنهافرموده مولا امير مؤمنان كه سند قطعى است مىتواند تفسير آيه باشد.
22- ر.ك:التمهيد،ج 6،ص 139-129.
23- سورههاى رعد:3.نمل:61.حجر:19.ق:7.نحل:15.لقمان:10.انبيا:31.فصلت:10.مرسلات:27.
24- انبيا 21:31.
25- نبا 78:7.
26- خطبه شماره 211(صبحى صالح)ص 328.
27- انبيا 21:31.
28- فاطر 35:41.
29- براى توضيح بيشتر ر.ك:التمهيد،ج 6،ص 161-151.
30- انعام 6:125.
31- جن 72:17.
32- مدثر 74:17.
33- ر.ك:تاريخ علوم<پى ير روسو»ترجمه حسن صفارى،ص 256.
34- انبيا 21:30.
35- بحار الانوار،ج 54،ص 208،شماره 170.الدر المنثور،ج 4،ص 317.
36- تابعين به كسانى گفته مىشود كه پس از اصحاب آمده از ايشان كسب فيض نمودند و خود به ديدار مبارك پيامبر نايل نگرديدهاند.
37- كتاب توحيد صدوق،ص 67،شماره 20،باب التوحيد.
38- كافى شريف،ج 8،ص 94،شماره 67.
39- همان،ص 95،شماره 68.
40- هود 11:7.
41- ر.ك:بصائر جغرافية،نوشته استاد رشيد رشدى بغدادى،ص 208-205.
42- ر.ك:مبادىء العلوم العامة.ص 57 و نيز كتاب<مع الطب فى القرآن الكريم»،ص 21.
43- فرقان 25:6.
44- انبيا 21:30.
45- نور 24:45.
46- فرقان 25:54.
47- طارق 86:6.
48- مرسلات 77:20.
49- تفسير فخر رازى،ج 24،ص 16.
50- براى تفصيل بيشتر ر.ك:التمهيد،ج 6،ص 61-31.
51- انبيا 21:32.
52- روزانه ميليونها سنگ پرتاب آسمانى به سوى زمين هدف گيرى مىشود.
53- زخرف 34:13.
علوم قرآنى صفحه 414
می آيد خشک و آويخته می شـود. به "زالـو" و "کرم" نيز عـلقه اطلاق شـده است. چـون خـود را می آويزند. وقـتـی تـخـم وارد رحـم می شـود و بـه
واند آنها را از هم تميز بدهد. جنين انسان و ميمون حتی تا چند هـفـته پـيـش از تولد آنـقـدر شـبيه بهم هستند که فقط يک متخصص می تواند آنها را از هم تميز بدهد. در اواخرِ رشد خود است که رفـتـه رفـتـه روند رشـد ديـگری بخود می گيرد و از بـقـيـه متمايز می شود تا جائيکه تا پيش از روزهای تولد خود دیگر به